Not a word was spoke between us*

~του Βαγγέλη Κοκκάρη~

Φάρσα της μοίρας:

 κάτω απ’ το κράνος

λαλεί ένα τριζόνι.

(Γ. Σεφέρης, Χάικου του Μπασό)

(Η εικόνα ενδέχεται να υπόκειται σε πνευματικά δικαιώματα)

    Η Γη είναι ο πέμπτος μεγαλύτερος σε μάζα πλανήτης του ηλιακού μας συστήματος. Συγκεκριμένα, έχει εμβαδόν επιφάνειας 510.072.000 χλμ2  και υπάρχει εδώ και δισεκατομμύρια χρόνια. Στο πέρασμα όλων αυτών των χρόνων έχουν γεννηθεί, αναπτυχθεί και παρακμάσει διάφορες αυτοκρατορίες, χώρες, πολιτικά συστήματα καθώς και οτιδήποτε άλλο μπορεί να φανταστεί κανείς.

          Ακόμη, κάθε άνθρωπος γεννιέται σε μια χώρα, η οποία έχει συγκεκριμένη παράδοση, κουλτούρα καθώς και ταυτότητα. Όσο μεγαλώνει ανοίγει τις κεραίες του, διαβάζει, ακούει και έρχεται σε επαφή με πράγματα που μπορεί να βρίσκονται στην άλλη άκρη του πλανήτη. Μάλιστα, όχι μόνο έρχεται σε επαφή, αλλά πιθανότατα να αισθάνεται πως κάτι το οποίο έχει γραφεί λ.χ. σε ένα νησάκι της Καραϊβικής έχει γραφεί για αυτόν.

          Πέρα, ωστόσο, από τον τόπο, ένα άλλο μέγεθος το οποίο είναι πολύ καθοριστικό για τη ζωή ενός ανθρώπου είναι και ο χρόνος. Ένας 22χρονος π.χ. που ζούσε στην αρχαιότητα όχι μόνο δεν θα χε την δυνατότητα να φτιάξει με δυο φίλους του ένα blog, αλλά πιθανότατα να μη φανταζόταν πως κάποτε μπορεί να υπάρξει κάτι τέτοιο.

          Βλέπει, λοιπόν, κανείς πως απέναντι σε τείχη ίσως που μπορεί να υψώνουν μεγέθη όπως ο τόπος και ο χρόνος υπάρχει μια μπάλα κατεδάφισης, η οποία δεν είναι άλλη από την τέχνη. Η τέχνη, έχει την δύναμη να νικάει οποιονδήποτε περιορισμό και να μιλάει διαχρονικά, αλλά και πανανθρώπινα.

          Όλα τα παραπάνω-αν και πράγματα δεδομένα- με έκανε να τα σκεφτώ η ποίηση του Ματσούο Μπασό, ο οποίος έζησε στην Ιαπωνία μεταξύ 1644 και 1694 και αποτελεί έναν από τους επιφανέστερους εκπροσώπους του χαϊκού.

           Αυτό που αμέσως με τράβηξε στην ποίηση του Ματσούο Μπασό είναι οι έννοιες που χρησιμοποιεί. Αναλυτικότερα, διαβάζει κανείς «Μιαν αστραπή: / Μες το σκοτάδι αστράφτει / του ερωδιού η κραυγή», καθώς και «Φεγγάρι ολόγιομο. / Τργύρω απ̕ τη λίμνη όλη τη νύχτα / περιπλανήθηκα», αλλά και «Τα νερά του καταρράκτη διαυγή. / Μέσα στα κύματα άσπιλα / λάμπει η σελήνη καλοκαιρινή.», ενώ δεν θα πρέπει να λησμονηθεί το «Αρρώστησα ταξιδεύοντας, / τα όνειρα μου τώρα πλανώνται / σʼ ένα λειμώνα γυμνό.»**

          Πρώτα απ̕ όλα, εύκολα παρατηρεί κανείς πως τα παραπάνω ποιήματα, είναι ποιήματα της μορφής χαϊκού, ποιήματα δηλαδή που αποτελούνται απο 17 στίχους (παρόλο που η μετάφραση δεν έχει διατηρήσει τον αριθμό) και εκτείνονται σε τρεις στίχους.

          Κατά τη γνώμη μου, το πρώτο πράγμα στο οποίο θα πρέπει να δώσει έμφαση ο αναγνώστης που προσεγγίζει αυτά τα ποιήματα είναι οι έννοιες που χρησιμοποιεί ο ποιητής. Πιο συγκεκριμένα παρατηρεί κανείς πως σε κάθε στίχο υπάρχει μια κυρίαρχη έννοια. Ειδικότερα, στο πρώτο χαϊκού κυρίαρχες έννοιες ανά στίχο αποτελούν, η αστραπή, το σκοτάδι και ο ερωδιός, στο δεύτερο το φεγγάρι, η λίμνη και η νύχτα, στο τρίτο τα νερά (αλλά και ο καταρράκτης στον ίδιο στίχο), τα κύματα, καθώς και η σελήνη, ενώ στο τέταρτο κυρίαρχες έννοιες-κατά τη γνώμη μου- αποτελούν το ταξίδι, τα όνειρα, καθώς και ο λειμώνας.

          Παρατηρεί, επομένως, κανείς πως όλες οι παραπάνω έννοιες προέρχονται από δυο χώρους, από τη φύση και από τον άνθρωπο και τον ψυχισμό του, με αποτέλεσμα μέσω αυτών να ανοίγει ένας διάλογος μεταξύ των δυο και να έρχονται οι δυο χώροι σε διάλογο. Αξίζει, ακόμη να σημειωθεί πως λ.χ. στο τέταρτο χαικού ένα ποιητικό υποκείμενο βρίσκεται σε μια κατάσταση αρρώστιας εξαιτίας ενός ταξιδιού, με αποτέλεσμα τα  όνειρα να περιπλανώνται σε ένα γυμνό λιβάδι.

          Αρχικά, το ποίημα ξεκινάει με ρήμα πρώτου ενικού προσώπου στιγμιαίας διάρκειας και ακολουθείται από μετοχή εξακολουθητικής διάρκειας προκαλώντας αντίθεση, η οποία επεκτείνεται και στο ίδιο το νόημα καθώς η αρρώστια προκαλείται από το ταξίδι, το οποίο αποτελεί έννοια που θα περίμενε κανείς να δηλώνει υγεία. Στη συνέχεια, η σύνταξη αλλάζει σε παθητική χωρίς καμία προειδοποίηση. Το ποιητικό υποκείμενο παραδέχεται πως πλέον τα όνειρα του περιπλανώνται (ρήμα που δηλώνει οτι δεν υπάρχει προορισμός) μόνα τους, χωρίς να μας λέει ποιος ή τί τα έχει ωθήσει σε αυτή την περιπλάνηση, ενώ κλείνει αποκαλύπτοντας τον τόπο στον οποίο περιπλανώνται τα όνειρα, οποίος είναι ένα γυμνό λιβάδι, μια μεγάλη έκταση δηλαδή η οποία απλώνεται σε πλάτος, είναι ωστόσο ίσως εχθρική και κάπως τραχιά καθώς είναι γυμνή. Ίσως, βέβαια η γύμνια να μην δηλώνει κάτι το τραχύ και αφιλόξενο, αλλά κάτι το καθαρό. Υπάρχει, λοιπόν, στο κλείσιμο του ποιήματος μια αμφισημία, η οποία υπονοείται σε όλο το ποιήμα, αλλά μόνο στο τέλος με το γυμνό λιβάδι δηλώνεται ξεκάθαρα και κορυφώνεται.

          Επιπλέον, ένα πολύ σημαντικό στοιχείο που πιστεύω πως υπάρχει έντονα στα ποιήματα του Μπασό, είναι η ατμόσφαιρα τους. Ο Μπασό καταφέρνει να μετουσιώσει την αναφορά σε μια εποχή του χρόνου (γενικό γνώρισμα του χαϊκού), σε μια ατμόσφαιρα, σε ένα κλίμα. Συγκεκριμένα, οι εικόνες περιγράφονται με τέτοιο τρόπο, ο οποίος έχει σαν αποτέλεσμα όχι μόνο τη μεταφορική λειτουργία τους, αλλά και την πρόκληση της αίσθησης στον αναγνώστη πως βρίσκεται και ίδιος μέσα στην εικόνα που περιγράφει το ποίημα, ενώ μολονότι μπορεί να αναφέρεται π.χ. σε μια σκηνή χειμωνιάτικη, δεν θέτει κανένα εμπόδιο ουτωσώστε να προκαλέσει αισθήσεις καλοκαιρινές, καθώς και το αντίστροφο.

          Επίσης, ένα ακόμη στοιχείο που με έκανε να σταθώ στην ποίηση του Μπασό είναι και η αφαιρετικότητα της. Τα ποιήματα είναι χαϊκού, οπότε προφανώς και είναι ολιγόστιχα. Η αφαιρετικότητα τους, όμως, έγκειται σε πολύ πιο ουσιαστικά αίτια. Πιστεύω πως- όπως ακριβώς και η ποίηση του Κ.Π. Καβάφη- έτσι και η ποίηση του Μπασό έλκει την συγκίνηση της «δια του κενού», ανάμεσα δηλαδή στον αναγνώστη και στο ποίημα υπάρχει ένας χώρος κενός, ίσως μια σιωπή, η οποία διαπερνά τον αναγνώστη κάνοντας τον να κοιτάει κατευθείαν μέσα του.

          Τέλος, συμπεραίνει κανείς πως η ποίηση του Ματσούο Μπασό είναι μια ποίηση αφαιρετική, που χρησιμοποιεί έννοιες που φλερτάρουν τόσο με την μεταφορά, όσο και με την κυριολεξία, δημιουργώντας μια ατμόσφαιρα και μεταφέροντας τον αναγνώστη σε μια καλοκαιρινή βραδιά ή ίσως και σε μια χειμωνιάτικη.  

* Bob Dylan, Shelter from the storm.

 * *Οι μεταφράσεις των ποιημάτων είναι του Ζ.Δ. Αϊναλή και έχουν αντληθεί από το poiein.gr.

                         

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s