Είναι τελικά φθορά οι αλλαγές που παρατηρούμε στην ελληνική γλώσσα;

~του Πανταζή Στογιανά~

Συχνά ακούμε ή διαβάζουμε πως η ελληνική γλώσσα φθείρεται, λόγω των συχνών παραποιήσεων των παραδοσιακών γραμματικών και λεξιλογικών κανόνων της, με αποτέλεσμα να υπονομεύεται η πολιτιστική και παιδευτική της υπόσταση. Όλα αυτά επειδή, για παράδειγμα, κάποιοι λένε «ο ψήφος» σε αντίθεση προς το αρχαιοελληνικό «η ψήφος» ή χρησιμοποιούν εκφράσεις του τύπου «είμαι σπίτι», αντί να λένε «είμαι στο σπίτι» και άλλα παρόμοια. Αυτές λοιπόν οι αλλαγές εκλαμβάνονται ως αλλοιώσεις της γλώσσας που την καθιστούν σε κατάσταση κινδύνου ως προς τη διατήρηση της ορθότητάς της κατά το αρχαιοελληνικό μοντέλο.
Είναι διαχρονικό φαινόμενο οι εκάστοτε κοινωνίες να θεωρούν φθορά τη λεγόμενη γλωσσική αλλαγή και να προβαίνουν σε προσπάθειες άρσης αυτής της – κατά την άποψή τους – καταστροφής. Όσον αφορά την ελληνική περίπτωση, παρατηρούμε σε κείμενα αττικιστών λογίων της ελληνιστικής και αυτοκρατορικής περιόδου να παροτρύνουν το λαό να χρησιμοποιεί τα ελληνικά της παλαιότερης κλασικής Αθήνας. Ένα παράδειγμα είναι του λογίου Φρυνίχου, ο οποίος ωθεί τον αναγνώστη του να λέει «έδομαι» και «κατέδομαι», αντί για «φάγομαι», που ήταν σύνηθες εκείνη την εποχή και οδήγησε στα νεοελληνικά «φάω», «φαγητό» κτλ.
Αυτό όμως που δεν μπόρεσαν να συνειδητοποιήσουν οι τότε διανοούμενοι, αλλά και πολλοί σημερινοί, είναι μια διαπίστωση που έγινε στη νεότερη εποχή από την επιστήμη της ιστορικής γλωσσολογίας. Σύμφωνα λοιπόν με επιστημονικά κριτήρια, οι γλώσσες σε αυτόν το πλανήτη αλλάζουν και αυτή ακριβώς η αλλαγή δεν συνεπάγεται ούτε βελτίωση ούτε αλλοίωση. Πρόκειται απλά για έναν μετασχηματισμό, που αφορά την ίδια τη γλώσσα. Είναι δηλαδή μια ενδογλωσσική διαδικασία κατά κύριο λόγο, που έχει ως απόρροια τη συνεχή μετατροπή και την εμφάνιση νέων γλωσσικών συστημάτων από την ανάδυση των πρώτων ανθρώπινων πολιτισμών μέχρι και σήμερα.
Κάποτε ήταν λάθος και καταστροφικό να χρησιμοποιεί κανείς τη λέξη «λεοντάριον» (από το «λέων») ως επίσημη. Τελικά, η χρήση υποκοριστικών άρχισε κατά τη βυζαντινή περίοδο να καθιερώνεται και να αποδίδει νέους επίσημους όρους, για να φτάσουμε στη σημερινή δόκιμη ελληνική λέξη «λιοντάρι». Αυτό που κάποτε φάνταζε φθορά της γλώσσας, σήμερα είναι ένας καινούριος γόνος, που χαίρει κοινωνικής αποδοχής.
Η γλωσσική αλλαγή δεν πρέπει να μας ανησυχεί γιατί μέσω αυτής έχουν δημιουργηθεί τόσο πολλές και τόσο σπουδαίες γλώσσες, η κάθε μία με τη δική της δυναμική και τα πολιτιστικά της χαρακτηριστικά. Παράδειγμα είναι η γαλλική ή η ισπανική γλώσσα. Και οι δύο αποτελούν ‘‘παιδιά’’ της λατινικής. Αυτό σημαίνει πως κάποτε συγκεκριμένοι λαοί άρχισαν να μιλούν τα λατινικά με το δικό τους ξεχωριστό τρόπο, ο οποίος μετέβαλε τη ‘‘μητέρα’’ γλώσσα για να δώσει – μέσω της γλωσσικής αλλαγής – δύο γλώσσες με πολύ ισχυρή παρουσία στην οικουμένη. Έτσι, από το λατινικό «amor» προέκυψε το γαλλικό «amour», χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η γαλλική λέξη είναι παραφθορά της λατινικής. Αποτελεί απλά μια νέα δημιουργία, μια νέα έκφραση του κόσμου γύρω μας.
Επιστρέφοντας πάλι στην ελληνική περίπτωση, τα νέα ελληνικά δεν είναι παρεφθαρμένη απόδοση των αρχαίων ελληνικών. Το ότι σήμερα λέμε «πόλη» αντί για το αττικό «πόλις» δεν είναι δείγμα καταστροφής ή αλλοίωσης. Ο λόγος που θέλουμε τόσο πολύ να μοιάζει η νέα ελληνική με την αρχαία είναι καθαρά ιστορικο-κοινωνικός. Στην αρχαία αττική διάλεκτο γεννήθηκε μια πολύ σπουδαία γραμματεία και το γεγονός αυτό μας κάνει να νομίζουμε πως οποιαδήποτε απόκλιση από την αττική γραμματική νόρμα φθείρει τη γλωσσική μας έκφραση. Μα αυτό είναι ένα εξωγλωσσικό κριτήριο. Διέπεται, με άλλα λόγια, από εξωγλωσσικούς παράγοντες και αυτό δεν αφορά την ίδια τη λειτουργία της γλώσσας.
Ακόμη και τα ελληνικά των αρχαίων Αθηναίων δεν ήταν ίδια με παλαιότερες μορφές της ελληνικής γλώσσας. Σε μυκηναϊκές πινακίδες της γραμμικής γραφής Β (που σηματοδοτούν την έναρξη της ιστορίας της ελληνικής γλώσσας) βρίσκουμε για παράδειγμα τη λέξη «δοέλος» (ή δοέρος), την οποία οι Αθηναίοι άλλαξαν σε «δούλος». Αυτή η αλλαγή, αυτή η γλωσσική αλλαγή, είναι άλλη μία περίπτωση μετασχηματισμού των γλωσσών στον πλανήτη.
Όσον αφορά την παιδεία που ‘‘χάνουμε’’ λόγω των γλωσσικών μεταβολών, νομίζω πως είναι αστείο να θεωρούμε ότι ένας άνθρωπος είναι λιγότερο πεπαιδευμένος επειδή χρησιμοποιεί τη φράση «από αυτούς», αντί να λέει το αρχαιοπρεπές «εξ αυτών». Ασφαλώς και η γλώσσα είναι φορέας σημασίας και σκέψης. Ο ρόλος της όμως αυτός σαφώς και δεν αναιρείται εξαιτίας της γλωσσικής αλλαγής. Συμφωνούμε πως η χρήση αρχαϊσμών δίνει μια πιο εντυπωσιακή υπόσταση στη γλώσσα και πράγματι την καλλωπίζει, αλλά είναι απαράδεκτο να υποτιμούμε έναν ομιλητή ή έναν γράφοντα, όταν επιλέγει να εκφράζεται με πιο νεοελληνικούς όρους. Ας μην ξεχνάμε ότι η νέα ελληνική είναι λεξιλογικά πλουσιότερη από την αρχαία, καθώς νέες έννοιες – άρα και αφορμή για νέους προβληματισμούς – έκαναν την εμφάνισή τους, αναζητώντας και νέες λέξεις για να εγκιβωτιστούν.
Συνοψίζοντας, φτάνουμε στη διαπίστωση πως οι ενίοτε ‘‘παραποιήσεις’’ της νεοελληνικής γλώσσας είναι αποτέλεσμα μιας διεργασίας που αφορά όλες τις γλώσσες του κόσμου και σίγουρα δεν τις εξαθλιώνει. Η γλώσσα μας θα συνεχίσει να αλλάζει και θα συνεχίσουν να υπάρχουν άνθρωποι με παρεμβατική και διορθωτική διάθεση. Βεβαίως και πρέπει να διορθώνουμε τα γλωσσικά λάθη, σε περιπτώσεις που ένα ‘‘λάθος’’ δεν είναι έτοιμο να καθιερωθεί. Όταν όμως μια αλλαγή έχει προσλάβει πανελλήνιες προεκτάσεις και, παρ’ όλη την προσπάθεια να ‘‘διορθωθεί’, παραμένει στη γλωσσική έκφραση των ομιλητών, τότε – καλώς ή κακώς – είναι καιρός να τη δεχτούμε και να είμαστε αρκετά ανοιχτόμυαλοι να καταλάβουμε πως η γλώσσα μας δεν βαδίζει προς την καταστροφή, απλά προς την αλλαγή. Άλλωστε, ανέκαθεν γνωρίζαμε πως τίποτα δεν μένει ίδιο. Όπως διαπίστωσε και ο Ηράκλειτος: «τὰ πάντα ρεῖ».

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s