Οποία φανταστική εντύπωσις: φαντασία και φανταστικό στο «Αι συνέπειαι της παλαιάς ιστορίας» του Βιζυηνού (Μέρος Α’)

~του Δημήτριου Σούτσου~

Όταν το 19ο αιώνα ο ρομαντισμός καθιστά τη φαντασία ως κυρίαρχο μοτίβο στη λογοτεχνική και γενικότερα φιλοσοφική έκφραση, το εύρος του όρου περικλείει μια τεράστια γκάμα εκδοχών της έννοιας κάτω από το γενικό τίτλο «οτιδήποτε εξωπραγματικό». Η απόπειρα του Τοντορόφ [1] να δημιουργήσει ένα γραμματικό πλαίσιο του φανταστικού και να το προσεγγίσει μεθοδολογικά εντάσσεται σε μια προσπάθεια κατηγοριοποίησης του είδους και ένταξής του στο σώμα της λογοτεχνίας ως γένος, κάτω ειδικά από τον ασφυκτικό κλοιό που δημιούργησε όλα αυτά τα χρόνια τόσο η εμφάνιση διαφορετικών ειδών όσο και η μεγάλη πληθώρα των έργων που ανήκουν στο φανταστικό. Η έννοια φανταστικό, υπό το πρίσμα της νέας προοπτικής που προσφέρει ο Τοντορόφ και οι επίγονοί του, δεν ανήκει πλέον στη φαντασία αλλά την περιέχει εξελισσόμενο σε ένα είδος αφηγηματικό που διέπεται από κανόνες – μια δομιστική αντιμετώπιση, – ιδέα που έχει ξεκινήσει αρκετά νωρίς με τα παραμύθια ο Propp.

Από τα τέλη του 18ου και τις αρχές του 19ου αιώνα το φανταστικό αποτελεί αγαπημένο θέμα σε όλες σχεδόν τις ευρωπαϊκές λογοτεχνίες και εντοπίζεται χαρακτηριστικά σε έργα των Πούσκιν, Χόφμαν, Μεριμέ, Γκωτιέ, Κάφκα αλλά και στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, στον Έντγκαρ Άλλαν Πόε. Η ελληνική λογοτεχνική παραγωγή από τα χρόνια του ρομαντισμού  και αργότερα ασχολείται εκτενώς με το φανταστικό. Συγγραφείς όπως ο Ροΐδης, ο Ραγκαβής, ακόμα και ο Παπαδιαμάντης, ο Βουτυράς, ο Πικρός, Ο Ε.Χ. Γονατάς καταφέρνουν να εκφράσουν αυτή την παράδοξη παρουσία του εξωπραγματικού, την ύπαρξη ενός κόσμου πέρα από τα όρια της ρεαλιστικής αναπαράστασης. Η περίπτωση του Παπαδιαμάντη και άλλων, που κατά κανόνα εντάσσονται στα πλαίσια της ηθογραφίας και του ρεαλισμού, μας επιτρέπει να δούμε και να εξετάσουμε κείμενα της περιόδου αυτής κάτω από άλλη ματιά. Και δε θα μπορούσε να λείπει από αυτή την ομάδα ο Γεώργιος Βιζυηνός.

Η περίπτωση του Βιζυηνού είναι αρκετά ιδιαίτερη. Τόσο στα πεζογραφήματά του όσο και στα ποιήματα έχει καταφέρει να μεταπλάσει σε υλικό λογοτεχνικό τα προσωπικά του βιώματα, τον προσωπικό του μύθο, όπως έχει μείνει να λέγεται. Η επαφή του Βιζυηνού με το ευρωπαϊκό πνεύμα αλλά και οι εμπειρίες της ζωής του δε θα μπορούσαν παρά να λειτουργήσουν θετικά στο έργο του δημιουργώντας ένα κόσμο που λειτουργεί παράλληλα με τον πραγματικό, ένα κόσμο φαντασίας που συντηρείται από τη μνήμη ή την αντικαθιστά όταν αυτή αδυνατεί να παρουσιάσει τις εικόνες της. Έτσι, είναι δύσκολο να αναγνωρίσει κανείς στα έργα του την πραγματική μνήμη από την κατασκευασμένη φανταστική μνήμη.

Το μεταίχμιο αυτό φανερώνεται καλύτερα στο διήγημά του «Αι συνέπειαι της παλαιάς ιστορίας», ένα έργο που κινείται, όπως θα δούμε, μεταξύ του ρομαντισμού και του ρεαλισμού, εκπροσωπώντας επάξια, και χρονικά ακόμη (1884), τη μετάβαση που πραγματοποιείται στον ελληνικό χώρο από τον ένα στον άλλο. Ωστόσο, το κείμενο δεν αποτελεί ούτε ένα θρίαμβο του ρεαλισμού ούτε του ρομαντισμού αλλά σε ένα επίπεδο καθαρά μεταξύ των δύο παρουσιάζει την παράλληλη ύπαρξη και των δύο κόσμων, αυτού του πραγματικού και αυτού του φανταστικού, δημιουργώντας ένα δίπολο που εκφράζεται περισσότερο ως ένας ενιαίος κόσμος παρά ως δυο ξεχωριστές πλευρές του. Η εργασία αυτή στόχο έχει να δείξει ακριβώς αυτή τη διπλή ύπαρξη αξιοποιώντας παράλληλα τα διδάγματα των θεωρητικών του φανταστικού, κυρίως του Τοντορόφ, και μαζί να εντάξει το κείμενο στην ομάδα των κειμένων εκείνων όπου το φανταστικό παρουσιάζεται στο μέγιστο βαθμό έκφρασης.

  1. Τοντορόφ Τσβέταν. 2001. Εισαγωγή στη Φανταστική Λογοτεχνία. Αθήνα: Οδυσσέας.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s